ભારતમાં પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoo) અને પાળેલા વન્યજીવોનું નિયમન પ્રાણી કલ્યાણ, સંરક્ષણ સંવર્ધન (Conservation Breeding) અને ગેરકાયદે વ્યાપાર નિવારણ ના ઉદ્દેશથી થાય છે. આ સમગ્ર પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 અને સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA) છે.
વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની જોગવાઈઓ (અતિ મહત્વનું)
| જોગવાઈ | વિગત |
|---|---|
| પ્રકરણ IV-A | કલમ 38A થી 38J – સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટીની રચના અને પ્રાણી સંગ્રહાલયોની માન્યતા |
| કલમ 2(5) | ‘પાળેલું પ્રાણી’ (Captive Animal) ની વ્યાખ્યા – અનુસૂચિ-I કે અનુસૂચિ-II માં દર્શાવેલું અને કેદમાં રખાયેલું કે ઉછેરાયેલું પ્રાણી |
| કલમ 2(39) | ‘ઝૂ’ ની વ્યાખ્યા – સ્થાયી કે ફરતું (Mobile) એવું સ્થાપન જ્યાં પાળેલાં પ્રાણીઓ જાહેર પ્રદર્શન કે બાહ્ય-સ્થળ સંરક્ષણ માટે રખાય; તેમાં સર્કસ, બચાવ કેન્દ્ર અને સંવર્ધન કેન્દ્ર પણ સામેલ |
| કલમ 38J | ઝૂમાં કોઈ પ્રાણીને પજવવું, છંછેડવું, ઈજા પહોંચાડવી કે ખવડાવવું પ્રતિબંધિત |
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA)
- સ્વરૂપ: પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) હેઠળની વૈધાનિક સ્વાયત્ત સંસ્થા; સ્થાપના 1992, કલમ 38A હેઠળ; મુખ્યાલય નવી દિલ્હી.
- રચના: એક અધ્યક્ષ, દસ સભ્યો અને એક સભ્ય સચિવ.
- મુખ્ય કાર્યો:
- ધોરણ નિર્ધારણ: આવાસ, પશુ-ચિકિત્સા સંભાળ, સ્વચ્છતા અને આહાર માટે લઘુત્તમ ધોરણો નક્કી કરવાં.
- માન્યતા: CZA ની માન્યતા વગર ભારતમાં કોઈ ઝૂ કાયદેસર ચાલી શકે નહીં.
- સંવર્ધનનું સંકલન: સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ ઓળખી યોજનાબદ્ધ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફાળવવો.
- વિનિમયનું નિયમન: અનુસૂચિ-I અને II નાં પ્રાણીઓની ખરીદી, હસ્તાંતરણ અને દેશ-વિદેશના ઝૂ વચ્ચેની અદલાબદલી નું નિયમન.
- ક્ષમતા નિર્માણ: ઝૂ કર્મચારીઓની તાલીમ અને સંશોધનને સહાય.
ઝૂનું વર્ગીકરણ: ઝૂ માન્યતા નિયમો, 2009 (પરીક્ષા માટે)
| શ્રેણી | લઘુત્તમ ક્ષેત્રફળ | પ્રાણીઓ | પ્રજાતિ | વાર્ષિક મુલાકાતી |
|---|---|---|---|---|
| મોટું (Large) | 75 હેક્ટરથી વધુ | 750 થી વધુ | 75 થી વધુ | 7.5 લાખથી વધુ |
| મધ્યમ (Medium) | 50 થી 75 હેક્ટર | 500 થી 750 | 50 થી 75 | 5 થી 7.5 લાખ |
| નાનું (Small) | 20 થી 50 હેક્ટર | 200 થી 499 | 20 થી 49 | 2 થી 5 લાખ |
| મિની (Mini) | 20 હેક્ટરથી ઓછું | 200 થી ઓછાં | 20 થી ઓછી | 2 લાખથી ઓછા |
રાષ્ટ્રીય ઝૂ નીતિ, 1998
- મુખ્ય ઉદ્દેશ: ઝૂનો પ્રાથમિક હેતુ વન્યજીવ સંરક્ષણ છે – મનોરંજન ગૌણ છે.
- બાહ્ય-સ્થળ સંરક્ષણ: અતિ-સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓના સંવર્ધન અને શક્ય હોય તો પુનઃસ્થાપન (Reintroduction) પર ભાર.
- અનિયોજિત સંવર્ધન નહીં: સામાન્ય અને બિન-સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓનું ક્ષમતાથી વધુ સંવર્ધન નિરુત્સાહિત.
- વિદેશી પ્રજાતિ: વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કે શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી ન હોય તો તેની ખરીદી પર નિયંત્રણ.
વન્યજીવ (સંરક્ષણ) સુધારા અધિનિયમ, 2022 (અતિ મહત્વનું)
- CITES ની જોગવાઈઓનો સમાવેશ: સુધારાએ ભારતીય કાયદાને CITES (સંકટગ્રસ્ત વન્ય પ્રાણી અને વનસ્પતિની પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર અંગેનું સંમેલન) સાથે સુસંગત બનાવ્યો; તે માટે બે સંસ્થા – પરમિટ આપતી ‘વ્યવસ્થાપન સત્તા’ (Management Authority) અને જૈવિક અસરનું મૂલ્યાંકન કરતી ‘વૈજ્ઞાનિક સત્તા’ (Scientific Authority) ની જોગવાઈ.
- પાળેલા હાથી અંગે: હાથી અનુસૂચિ-I માં સર્વોચ્ચ સંરક્ષણ ધરાવે છે; કલમ 43(2) ના પરંતુક (Proviso) મુજબ માન્ય માલિકી પ્રમાણપત્ર ધરાવનાર માલિક ધાર્મિક કે અન્ય હેતુસર પાળેલા હાથીનું હસ્તાંતરણ કે પરિવહન કરી શકે – જે કેન્દ્ર સરકારે નિર્ધારિત કરેલી શરતોને આધીન રહેશે.
- સ્વૈચ્છિક સમર્પણ: કોઈ પણ વ્યક્તિ પાળેલાં વન્ય પ્રાણી કે પ્રાણી-ઉત્પાદનો મુખ્ય વન્યજીવ સંરક્ષક (Chief Wildlife Warden) ને સ્વૈચ્છિક રીતે સોંપી શકે; ત્યારબાદ માલિકી આપોઆપ રાજ્ય સરકારને હસ્તાંતરિત થાય અને કોઈ વળતર ચૂકવવાપાત્ર નથી.
ગુજરાત-જોડાણ (વિસ્તૃત)
1. બન્ની ઘાસભૂમિમાં કાળિયારનું પુનર્વસન: આ નિયમનકારી માળખાનું તાજેતરનું જીવંત ઉદાહરણ ગુજરાતમાં જોવા મળ્યું – CZA અને મુખ્ય વન્યજીવ સંરક્ષકની મંજૂરી બાદ કચ્છની બન્ની ઘાસભૂમિમાં કાળિયાર (Blackbuck) ને મુક્ત કરાયા; આ પગલું સ્થાનિક તૃણાહારી પ્રજાતિઓના પુનર્વસન (Rewilding) કાર્યક્રમનો ભાગ છે, જેનો હેતુ ઘાસભૂમિ પરિસ્થિતિતંત્રને મજબૂત કરવાનો છે. નોંધનીય કે બન્ની એશિયાની સૌથી મોટી ઘાસભૂમિઓમાંની એક ગણાય છે અને ત્યાં ચિત્તા સંરક્ષણ સંવર્ધન કેન્દ્ર પણ વિકસાવાઈ રહ્યું છે.
2. ગુજરાતનાં પ્રાણી સંગ્રહાલય અને બચાવ કેન્દ્રો:
- સક્કરબાગ પ્રાણી સંગ્રહાલય, જૂનાગઢ (1863) – ગુજરાતનું સૌથી જૂનું અને એશિયાઈ સિંહના સંરક્ષણ સંવર્ધન કાર્યક્રમનું મુખ્ય કેન્દ્ર, જે દેશ-વિદેશનાં ઝૂને સિંહ પૂરા પાડે છે.
- વંતારા, જામનગર – વન્યજીવ બચાવ અને પુનર્વસન કેન્દ્ર; તેમાં સામેલ ‘રાધે કૃષ્ણ ટેમ્પલ એલિફન્ટ વેલ્ફેર ટ્રસ્ટ’ વિશ્વનું સૌથી મોટું હાથી બચાવ કેન્દ્ર ગણાય છે – જે 2022 ના સુધારામાં પાળેલા હાથી અંગેની જોગવાઈઓ સાથે સીધું સંબંધિત છે.
- ડેઝર્ટ ઝૂઓલોજિકલ પાર્ક એન્ડ નાઇટ સફારી, જૂના ડીસા (બનાસકાંઠા) – 12 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ CZA ની મંજૂરી મળી; 103 હેક્ટરમાં ₹542.14 કરોડના ખર્ચે એશિયાનું પ્રથમ રણ-થીમ આધારિત નાઇટ સફારી.
- અન્ય – કમલા નહેરુ પ્રાણી સંગ્રહાલય (અમદાવાદ) અને એકતા નગર (કેવડિયા) નું જંગલ સફારી.
મહત્વની પહેલો અને રસપ્રદ તથ્યો
- ભારતનું પ્રથમ ઝૂ: વર્ષ 1800 માં ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ વેલેસ્લી દ્વારા કોલકાતા નજીક બેરકપુર ખાતે.
- LaCONES: હૈદરાબાદ સ્થિત ‘સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટેની પ્રયોગશાળા’ – CZA સાથે મળીને જનીન નિરીક્ષણ અને સહાયિત પ્રજનન પર કામ કરે છે.
- રેડ પાંડા: પદ્મજા નાયડુ હિમાલયન ઝૂઓલોજિકલ પાર્ક, દાર્જિલિંગ ખાતે સફળ સંવર્ધન કાર્યક્રમ.
- પિગ્મી હોગ: આસામમાં આ અતિ-સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિનું સફળ સંવર્ધન અને પુનઃસ્થાપન.
- પરિભાષા: In-situ સંરક્ષણ – પ્રાણીને તેના કુદરતી રહેઠાણમાં જ સાચવવું (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અભયારણ્ય); Ex-situ સંરક્ષણ – કુદરતી રહેઠાણ બહાર સાચવવું (ઝૂ, જનીન બેંક, વનસ્પતિ ઉદ્યાન).
GPSC/UPSC વિશેષ
વિષયનું મહત્વ: ‘પર્યાવરણ’ અને ‘કાયદો’ બંનેમાં પુછાય; ડીસા નાઇટ સફારી અને બન્ની કાળિયાર જેવા ગુજરાતના તાજા સમાચારો સાથે સીધો સંબંધ. WPA 1972 ની કલમો (પ્રકરણ IV-A; 38A – CZA ની રચના; 38J – પજવણી-ખવડાવવા પર પ્રતિબંધ; 2(39) – ઝૂમાં સર્કસ અને ફરતાં ઝૂ પણ સામેલ), CZA (1992, MoEFCC, નવી દિલ્હી, અધ્યક્ષ + 10 સભ્ય + સભ્ય સચિવ), ઝૂ માન્યતા નિયમો 2009 નું ચાર-શ્રેણી વર્ગીકરણ, રાષ્ટ્રીય ઝૂ નીતિ 1998, 2022 ના સુધારાની ત્રણ મુખ્ય બાબતો (CITES ની બે સત્તા, પાળેલા હાથી અંગે કલમ 43(2) નું પરંતુક, સ્વૈચ્છિક સમર્પણ – વળતર નહીં) અને ભારતનું પ્રથમ ઝૂ (1800, બેરકપુર, લોર્ડ વેલેસ્લી) – prelims માટે તૈયાર પ્રશ્નો છે.
સંભવિત Mains પ્રશ્ન: “આધુનિક પ્રાણી સંગ્રહાલયો ‘મનોરંજન કેન્દ્ર’ માંથી ‘સંરક્ષણ સંસ્થા’ માં પરિવર્તિત થયાં છે – ભારતના કાયદાકીય અને નીતિગત માળખાના સંદર્ભમાં આ વિધાનનું મૂલ્યાંકન કરો. બાહ્ય-સ્થળ સંરક્ષણ (Ex-situ Conservation) ની સંભાવનાઓ અને મર્યાદાઓની ચર્ચા કરો.”
